Historia języka hebrajskiego: od Biblii do współczesnego Izraela

Wyobraź sobie, że łacina – język Cezara i Kościoła – nagle, po 2000 latach milczenia, staje się językiem ojczystym nowego państwa. Żadne dziecko nie mówi po łacinie jako first language, a za kilka dekad miliony ludzi rozmawiają, kłócą się, zakochują i śpią po łacinie. Dokładnie coś takiego wydarzyło się z hebrajskim.

Faza I: Hebrajski biblijny (ok. 1200–400 p.n.e.)

Najstarsze znane teksty hebrajskie to inskrypcja z Gezer (ok. 925 p.n.e.) i inskrypcja Sziloe (VIII w. p.n.e.). Hebrajski biblijny – zwany też klasycznym lub BH (Biblical Hebrew) – to język Tory, Proroków i Pism. Ma bogaty system czasownikowy oparty na aspekcie (dokonany/niedokonany) i trójkowy rdzeń spółgłoskowy jako fundament słowotwórstwa.

Faza II: Hebrajski misznaicki i aramejski

Po powrocie z babilońskiej niewoli (VI w. p.n.e.) hebrajski zaczął ustępować aramejskiemu jako jezykowi potocznego użycia. Jezus z Nazaretu mówił po aramejsku na co dzień – właśnie dlatego wołał na krzyżu: Eli, Eli, lema szabachtani? nie po hebrajsku, ale po aramejsku. Mimo to hebrajski przetrwał jako język liturgiczny i akademicki.

Faza III: Diaspora i język liturgii (70 n.e.–1880)

Po zniszczeniu Jerozolimy przez Rzymian w 70 r. n.e. Żydzi rozproszyli się po całym świecie – i wszędzie mówili językami krajów osiedlenia: jidysz w Europie Wschodniej, ladino (judeo-hiszpański) w basenie Morza Śródziemnego, arabski w krajach islamu. Hebrajski przetrwał jako język modlitwy, Tory i korespondencji między uczonymi – ale nikt nie mówił nim jako językiem matczynym przez prawie 2000 lat.

Faza IV: Odrodzenie – Eliezer Ben-Jehuda

W 1881 roku w Palestynie pojawił się Eliezer Ben-Jehuda z żoną Deborah. Podjął decyzję, która brzmiała jak szaleństwo: będą mówić tylko po hebrajsku. Ich syn Ben-Zion Ben-Jehuda (ur. 1882) był pierwszym dzieckiem od tysiącleci, którego językiem matczynym był hebrajski. Ben-Jehuda stworzył tysiące nowych słów (słownik, gazeta, lodówka, żołnierz) adaptując starożytne rdzenie do nowoczesnych pojęć.

„Jeśli Żydzi będą mówić po hebrajsku, będą myśleć po hebrajsku. A jeśli będą myśleć po hebrajsku – będą wracać do Erec Israel."

Eliezer Ben-Jehuda, parafrazowany

Różnice: hebrajski biblijny vs. współczesny

Dla osoby uczącej się hebrajskiego biblijnego ważna informacja: języki te są spokrewnione, ale różne. Współczesny izraelski hebrajski (Iwrit) różni się od biblijnego wymową (sefardyjska vs. aszkenazyjska), słownictwem (tysiące nowych słów) i niektórymi formami gramatycznymi. Czytanie Biblii po hebrajsku biblijnym daje pasywne rozumienie Iwrit, ale nie odwrotnie.

• Wymowa Qubbuc (ּו): w biblijnym [u], w Iwrit taka sama – brak różnicy
• Patach vs. Kamec: w biblijnym różne samogłoski, w Iwrit sefardyjskim oba brzmią jak [a]
• Waw: w biblijnym [w], w Iwrit [v] – stąd wymowa Dawid vs. Dawid
• Słownictwo: rewolucja (מהפכה), komputer (מחשב), telefon (טלפון) – tylko we współczesnym

Fascynujące jest to, że uczysz się języka, który przetrwał zagładę imperium, diasporę, inkwizycję i Holokaust – i nadal żyje. Gdy czytasz Bereiszit, dotykasz tej samej żywej tradycji, która przez 3000 lat przekazywała tekst z pokolenia na pokolenie. To nie tylko lingwistyka – to spotkanie z historią.